Latak at Tira-tira

Kaalaliman / Ka’alaliman – Erudition

Ang Erudition ay nangangahulugang “profound knowledge”. Kaya ang ginamit kong salin sa salitang ito ay ang pinagpisang Kalaman at Lalim.

Pahay / Pa’hay – Image

Ayon sa talatinigan, ang salitang “Image” ay nangangahulugnang “flat representation of life”. Dahil dito naisip kong ipagpisa ang mga salitang Patag na nangangahulugang “Flat” at ang salitang Buhay na nangangahulugang “Life”.

Pahayawan / Pa’hayawan – Animation

Ang salitang ito ay hinalaw mula sa salitang Pahay na nangangahulugang “Image” at sa galaw na nangangahulugang “Move o Movement”. Ang animation kasi ay isang pamamaraan na nagpapagalaw sa mga pahay.

Para sa Kapnayan at Sukgisan

54. Sangkatas /sang ‘katas/ – Substance

Nagmula ang salitang substance mula sa substantia na nangunguhulugang being essence, material. Mula sa depinisyong ito nakuha ang “sangkap” at “katas” na pinagsama upang mabuo ang “sangkatas”.

55. Likhatas /lik ‘hatas/ – Matter

Nagmula ang matter sa materia na ang ibig sabihin ay substance from which something is made. Ngayon, ginamit ang “likha”, isa sa mga salin ng salitang create, na kasingkahuluhan ng made, sa wikang Filipino, at “sangkatas” upang mabuo ang “likhatas”.

56. Buhin /bu ‘hin/ – Particle

Ang particle ay nagmula sa particula na ang ibig sabihin ay little bit or part. Upang mahuli ang kahulugang ito, ginamit ang “buhu”, Kapampangang salin ng whole, at “bahin”, Cebuano para sa bahagi, upang mabuo ang “buhin”. May kalapitan din ito sa “butil”, ang salin ng grain, na nakatutulong din sa paghahatid ng kahulugan nito sa mga mambabasa.

57. Sukdiit /suk ‘diit/ – Atom

Dahil sadyang napakiliit ng mga atom, ginamit ang “sukdulan” at “liit” upang buuin ang “sukdiit”.

58. Tipliit /tip ‘liit/ – Molecule

Nangunguhulugang minute particle ang molecule. Dahil sa matinding pagkakapareho ng depinisyong ito sa depinisyon ng isang atom, halos parehong proseso rin ang ginamit upang isalin ang molecule sa Filipino. Sa halip na gamitin ang “sukdulan”, ginamit ang “tipik” ng mga Cebuano, na ang ibig sabihin ay “bahagi”.

59. Siktag /sik ‘tag/ – Solid

Ang mga solid ay kilala sa pagiging matatag at siksik nila. Gamit ang pag-iisip na ito, pinagsama ang “sisik” at “tatag” upang mabuo ang “siktag”.

60. Lusagos /lu ‘sagos/ – Liquid

Nabuo ang “lusagos” sa pamamagitan nang pagdidikit ng “lusaw” at “agos”, dalawang bagay o katangian na kaakibat ng mga likido.

61. Sandaloy /san ‘daloy/ – Fluid

Katangian ng mga fluid ang pagdaloy nang tuluy-tuloy. Gamit ang pag-iisip na ito, nabuo ang “sandaloy” sa pamamagitan ng “isa” at “daloy”.

62. Sigwat /sig ‘wat/ – Gas

Ang gas ay isang estado ng likhatas na binubuo ng mga magkakalayong mga buhin; masasabing puno ng mga siwang o agwat ang mga gas. Mula rito nabuo ang sigwat, mula sa “singaw” at “agwat”. Noong una’y singawat ang napiling salin, ngunit ito’y pinaikli pa upang mapantayan ang kaikliin ng “gas”.

63. Awanyo /awan ‘yo/ – Plasma

Ang plasma ay likas na walang mahahawakan o mapapansing itsura, porma at hugis. Gamit ang “awan”, ang Ilokanong salita para sa “wala”, at “anyo”, nabuo ang “awanyo”.

64. Langkaran /lang ‘karan/ – Element

Nanggaling ang element mula sa elementem na ang ibig sabihin ay rudiment, first principle, matter in its most basic form. Dahil sadyang mahaba ang kahulugan nito, mahahalata naman na hindi kakayaning ipasok ang lahat ng ito sa loob lamang ng tatlo hanggang apat na pantig. Mas nararapat na mamili na lang ng isa o dalawang salitang kayang ilarawan ang isang element nang walang sablay. Nabuo ang “langkaran” mula sa pagdurugtong ng “lalang”, ang salitang Cebuano para sa likha, at “sukaran”, ang Cebuanong salin ng basic. Sa pagkakataong ito, ginamit ang “lalang” dahil ito’y sapat ng pamalit sa lugar ng matter na ang ibig sabihin ay substance from which something is made.

65. Salingkaran /sa ‘ling ‘karan/ – Compound

Ang mga compound ay binubuo ng mga sari-saring langkaran. Gamit ang katangiang ito, binuo ang “salingkaran” sa pamamagitan ng nga pagdugtong sa mga salitang “sali” at “langkaran”.

66. Tudyok /tud ‘yok/ – Vertex

Nagmula ang “tudyok” mula sa “tudlo”, salitang Hiligaynon para sa “punto”, at “tiyok”, salitang Cebuano para sa “liko”. Ang kalapitan din nito sa “tuldok” ay nakatutulong sa paghahatid ng kahulugan nito sa mga mambabasa.

67. Lupilid /lu ‘pilid/ – Angle

Nagmula ang “lupilid” mula sa “lupi” at “gilid”. Ginamit ang mga salitang ito para buuin ang salin ng angle sapagkat sa sukgisan, ang mga ito’y maaaring mabuo sa pamamagitan ng pagtutupi ng isang linya nang bahagya.

68. Daghilid /dag ‘hilid/ – Polygon

Polygon ang pangkahalatang katawagan sa mga hugis na may mga gilid. Ang pagdugtong sa “daghan”, ang salitang Cebuano para sa “dami”, at “gilid” ang nagbigay-daan sa pagkakabuo ng salin nito, o “daghilid”.

69. Daghulonan /dag ‘hulonan/ – Polyhedron

Parehong proseso rin ang pinairal sa pagsalin sa polyhedron. Dahil gawa sa mga faces ang mga “polyhedron”, ginamit ang “dulonan”, salitang Hiligaynon para sa boundary, at “daghan” ng mga Cebuano upang mabuo ang “daghulonan”.

70. Daghikay /dag ‘hikay/ – Polynomial

“Damikay” talaga ang salin ng polynomial sa Filipino, ngunit mas nararapat na ang “daghikay” [ang paggamit ng “daghan” sa halip na “dami”] sapagkat sumusunod ito sa kagustuhan ng grupo na gamitin ang iba’t ibang mga wikang matatagpuan sa Pilipinas.

-salinpusa 1.234567890

Mga Pang-Simbahan ulit

48. Kalabrero /kalabre’ro/ – zucchetto

Ang zucchetto ay isang klase ng pamatong sa ulo sa Simbahang Katolika. Ang lahat ng mga naordinahan ay maaaring magsuot nito, pero madalas siyang makita sa mga obispo pataas.

Nagmula ang pangalang zucchetto sa Wikang Italyano, kung saan ang ibig sabihin nito ay  “small gourd”. Ang pinakamalapit na salin dito ay maliit na kalabasa. Pinagsama ang kalabasa at ang salitang sumbrero upang mabuo ang kalabrero.

49. Adalambanal  /adalamba’nal/ – Hagiology

Dagdag lang ito sa mga nagawa nang salin ng mga “logy”. Ang adalan ay aming salin ng “logy”.

Ang salitang hagios kung saan nakuha ang salitang hagiology (pag-aaral ng mga santo) ay nangangahulugang “banal”. Kaya’t ang salitang banal ang ginamit at ipinagpisat sa “adalan” na ginawang “adalam” upang mas dumulas sa dila. Ang salita na mabubuo ay adalambanal o pag-aaral ng mga santo.

50. Patwanan /Pat’wanan/ – corporal

Ang corporal ay ang telang ginagamit na patungan ng kalis at salwanan (ciborium) tuwing Misa. Ang corporal ay nangangahulugang “katawan” sa Wikang Latin, kaya katawan ang gagamiting salitang panalin. Ipinagpisat ito sa salitang patong, upang maisama ang tungkulin ng corporal, at dinagdagan ng hulaping “an”. Mabubuo ang salitang patwanan.

51. Dathanan /Dathanan/ – Chasuble

Ang salitang chasuble ay nagmula sa Latin na casula na nangangahulugang “maliit na bahay” dahil ito ang damit na ipinapatong sa lahat ng iba pang damit ng pari tuwing misa (kaso nga lang, hindi ‘yon gaanong sinusunod dito, pero ibang usapan na ‘yon).

Dahil dito, ginamit ang salitang “damit” at ang salitang “tahanan” at ipinagsama upang mabuo ang salitang “dathanan”.

52. Tagit /tagit/ – Amice

Ang amice ay ang telang ginagamit ng mga pari upang maging kwelyo niya at upang maitago ang kwelyo ng kanyang sutana o kaya naman ang ordinaryong damit. Dahil dito, ginamit ang salitang “tago” at ang salitang “damit” at ipinagpisat sa isa’t-isa upang mabuo ang salitang “tagit” o amice.

53. Lisay/ lisay/ – Alb

Ang alb ang puting damit na isinusuot ng pari sa ilalim ng dathanan tuwing misa. Nanggaling ito sa salitang Latin na alba, na ang ibig sabihin ay “puti”.

Dahil sa ‘di magagamit ang salitang “puti” bilang salin, ginamit na lang ang salitang “dalisay”, dahil ang damit na ito ay nagpapakita ng kalinisan o kadalisayan ng pari.

Kukunin lang ang huling pantig ng dalisay, na “lisay” upang ‘di mawala ang hiwaga at ‘di ganoon kadaling mahinuha ang ibig sabihin ng salita.

– salinpusa 7

Kaisipang Patlangsilog

Ninito lang ako nakahanap ng isang punto sa ating kultura na magpapatibay sa ginagawa naming pagsasalin at magpapatunay na kakayanin ng karaniwang Pilipino maintindihan ang mga bagong salita

Ito ay ang tinatawag kong Kaisipang Patlangsilog. Napansin ko kasi noong may nadaanan akong karinderya yung mga putahe nilang pawang nagtatapos sa “-silog” at dinaragdagan lang ng tinapyas na kung ano man ang pangunahing ulam. Naaalala ko na , “O’nga pala ‘no, marami na’ng nakaiintindi ng Tapsilog at kung ano pang _____silog. Kumbaga, alam ng tao ang kakainin niya, basahin niya lang ang menu.”

Basta una, malaman ng bata/tao na galing sa  Tapa Sinangag at Itlog ang tapsilog, mahihinuha niya na rin kung ano ang kakainin niya sa isang longsilog, o tocilog, o kung ano pang patlangsilog.  At medyo mapipilitan siyang hinuhain ito, dahil napakagamitin nito sa lugar na kinakainan niya, at maliligaw at magugutom lang siya kung hindi niya alam ang ibig sabihin ng iba pang patlangsilog.

-salinpusa1

Mathbp.

* Lahat ng naka-panaklong ay mula sa talaan ng mga salitang puristang tagalog ni felipeaira

33. talangkain /talang ‘kain/ – crab (adj. form of crab mentality “talangkaan”)

Simple lang naman ang paglikha nito: dinagdagan lang ng mapang-uring panlapi na “-in” ang salitang “talangka.”

34. sauliran /’sauli ‘ran/ – idealist

Medyo nahirapan kami sa pagpili ng panlaping tutumbas sa “-ism” ng Inggles. Naisip kasi namin na mahalagang mayroon din tayo nito, dahil sa sangkatutak na mga salitang nariyan na, at mga salitang patuloy na madaling nalilikha gamit ang “-ism.”

Hinawaan ang “sauliran” ng panlaping “sa-“ na nangangahulugang “pagpapasok ng diwa” (o imbibe sa Inggles) o “gawing isa pang bagay” o “isalin sa ibang anyo,” katulad halimbawa ng sa “sumalangit ang panginoon,” o “pagsasabuhay” o “isauli mo ang gunting ko pagkatapos mo gamitin (na may literal na kahulugang, ibalik sa dati: “i-” + “sa-” + “uli”).

Ito ang napili namin sapagkat naniniwala kaming kapag ____ista ka o nananalig ka sa _____ismo, ay pinapasok mo sa sarili mong diwa ang mga pinaniniwalaan mo sa _____ismong iyon.

Kaya ang unang halimbawa namin para sa serye mga salitang “ista” ay ang “sauliran” na mula sa “sa-” (-ismo) at “uliran” (ideal).

35. adalandila /adalan ‘dila’/ – linguistics

Mula sa nilikhang laping-diwa na “adalan-” para ipakahulugan ang “ang pag-aaral ng,” at “dila” na pumaparis sa pamuhatang Latin ng linguistics na lingua, “dila o wika.”

(36.) sukgisan /suk ‘gisan/ – geometry

Mula sa pinagpisang “sukat” + “hugis” + “an,” na siyang may paris na pamuhatan sa geometry.

(37.) tadlong /tad ‘long/ – perpendicular

38. katadlong /katad ‘long/ – complementary angle/s

Katulad ng Inggles na “trapezoid” wala ring nakatutulong na imahe sa batang mag-aaral ang “complementary” para ipakahulugan ang “kaparis na anggulo na bubuo ng isang tadlong.” Ang pinakanahuhuli lang ng complementary siguro ay ang diwa ng “bubuo.” Mas makatutulong sa aming palagay ang katadlong, dahil ginagamit nito ang panlaping “ka-” na may kahulugang, “kasama.”

39. kalatag /kalatag/ – supplementary angle/s

Katulad din ng sa katadlong ang ginamit na pag-iisip at talinghaga sa kalatag.

(Subalit, maaari rin itong mangahulugan ng coplanar kung mapagpasyahan naming tawaging latag ang isang plane; saka lang kailangang pumili ng bagong salita para sa supplementary)

40. namiin (namiin nang) /na ‘miin/ – multiply

Mula sa salitang Ilonggong, “manami” para sabihing marami.  Naniniwala kaming mas kapani-paniwala paminsan ang salita (at samakatuwid mas gagamitin) kapag hindi pamilyar ang pinanggalingan. Masyado rin kasing mahaba sabihin ang halimbawa, “tatlo paramihing pa-apat.” Sa kabilang banda, mas maginhawa ang anyo ng “namiin nang” o “namiing pa-”

41. hagiin (hagiing pa-) /ha ‘giin/ – divide or divided by

Mula sa binansot na “bahagiin.” Hal. “Dalawampu hagiing pa-apat ay lima.”*

Hinawaan ang paglikha sa saling ito ng talinghagang ginamit para sa denominator (43.).

*ito sa kasalukuyang pagsusulat ay ang pinakamaginhawang natagpuang pagkakasabi sa naturang tumbasan (equation). Nahihirapan pa kaming magpasya kung ano ang pipiliing salita para sabihin ang plus at minus.

(42.) panakda /panak ‘da^/ – numerator

(43.) pamahagi /pama ‘hagi’/ – denominator

44. sansulukin /sansu ‘lukin/ – equiangular

Mula sa “san-” na nangangahulugang “iisa” o “pareho,” at “sulok.” Mayroong hulaping “-in” upang gawin itong isang pang-uri

45. sansukatin /sansu ‘katin/ – equidistant, regular [for polygons]

Mula sa “san-” + “sukat” + “in.” Ginamit ang sukat para tumumbas sa kahulugan ng distance. Napagpasyahang maaari rin itong mangahulugang regular para sa mga polygon, dahil maging ang mga anggulo ay iisa ang sukat.

46. sanggilirin /sanggi ‘lirin/ – equilateral

Mula sa “sang-“+ “gilid” + “in.” Ang lateral ay nangangahulugang “mula sa gilid.” Ginagamit ito para sa mga hugis na iisa ang sukat ng gilid pero hindi kailangang gayon din sa mga anggulo. Hal. rhombus.

47. ulinsakit /’ulin ‘SAkit/ – nostalgia

Ang nostalgia ay mula sa Griyegong nostos (umuwi, manumbalik) at algos (kirot, hapdi, sakit), at dati-rati, talagang tinuturing na sakit ang malalang homesickness. Ang ulinsakit naman ay galing sa Bikol na “uli” (umuwi) at “pasakit.” Mahusay din ang ambal (pun) ng “-sakit”  sa dulo ng ulinsakit, dahil maaaring isang pasakit ito (ang ngangayuning kahulugan) o isang sakit talaga (tulad ng sinaunang pagturing).

-salinpusa1

Mga Nasalin Noong Walang Pasok

28. Hunanyo / hunanyo/ prototype

Ang ”prototype” ay mula sa Griyegong salitang ”prototypon” na ang kahulugan ay ”a first or primitive form” na mula naman sa pinagsamang Griyegong salitang ”protos” na ibig sabihin ay ”first” at ”typos” na nangangahulugang ”impression”

Ang salitang ”Hunanyo” ay hinango mula sa kaisipan na ang ”prototype” ay ang unang anyo ng isang bagay; ang anyo ng bagay bago pa ito pagandahin o pagalingin. Ito ay nagawa sa pagsasama ng salitang Waray na ”Huna” na nangangahulugang ”una” at sa salitang Tagalog na ”Anyo” na nangangahulugang ”porma, hugis o gawa”.

29. Adalandunya / adalandunya / Geology

Ang geology ay nagmumula sa mga Griyegong salita na ”ge” na ang kahulugan ay ”earth” at ang ”-logia” na ang ibig sabihin naman ay “study of”. Ang geology ay ang pag-aaral at agham ukol sa mga bagay na bumubuo sa ating planeta.

Katumbas ng ”-logia” ang ”adalan”. Ang ”adalan” ay ang pinagsamang Ilokanong salita para sa ”aral” na ”adal” at ang panlaping ”-an” isang panlapi para sumaklaw. Ang ”dunya” ay isang salitang Tausug na ibig sabihin sa Inggles ay ”the world or planet Earth”.

30. Adalanhayop / adalanhayop / Zoology

Ang zoology ay nagmumula sa mga Griyegong salita na ”zoion” na ang kahulugan ay ”animal” at ang ”-logia” na ang ibig sabihin naman ay “study of”. Ang zoology ay isang sanga ng haynayan na pinagaaralan ang anyo, kilos, pag-iisip at  pagsulong ng mga hayop

Katumbas ng ”-logia” ang ”adalan”. Ang ”adalan” ay ang pinagsamang Ilokanong salita para sa ”aral” na ”adal” at ang panlaping ”-an” isang panlapi para sumaklaw. Ang ”hayop” ay isang salitang Tagalog na katumbas ay ang Ingles na salitang ”animal”.

31. Adalandiwa / adalandiwa / Psychology

Ang psychology ay nagmumula sa mga Griyegong salita na ”psykhe” na ang kahulugan ay ”soul, breath or spirit” at ang ”-logia” na ang ibig sabihin naman ay “study of”. Ang literal na ibig sabihin ng psychology ay “study of the soul or study of the mind.” Nakatuon ang psychology sa pag-aaral ng pag-iisip at kilos ng mga tao at hayop

Katumbas ng ”-logia” ang ”adalan”. Ang ”adalan” ay ang pinagsamang Ilokanong salita para sa ”aral” na ”adal” at ang panlaping ”-an” isang panlapi para sumaklaw. Ang ”diwa” ay isang salitang Tagalog na katumbas ay ang Ingles na salitang ”mind, soul or conciousness”.

32. Talaandunya / Talaandunya / Geography

Ang geology ay nagmumula sa mga Griyegong salita na ”ge” na ang kahulugan ay ”earth” at ang ”-graphein” na ang ibig sabihin naman ay “to write about”. Ang geography, sa literal na kahulugan ay ”to describe or write about Earth.” Nakatuon ang geography ay ang pag-aaral tungkol sa katangian ng lupa ng ating mundo.

Katumbas ng ”-graphein” ang ”talaan”, pinaikising porma ”tala nang”. Ang ”dunya” ay isang salitang Tausug na ibig sabihin sa Inggles ay ”the world or planet Earth”.

-salinpu

Mga salin na sinalinan ng iba at mga butal na salin

23. Alamita / alA ‘ mitA / – information

Ang salitang “information” ay nagmula sa latin na salitang “informare” na nangangahulugang “to inform, to report, to tell, to notify”. Ang Alamita ay halaw sa mga salitang Alamin at Balita. Alamin, sapagkat ang alamita (information) ay ang mga bagay na gusto mong malaman ukol sa isang bagay at Balita na halaw mula sa pamuhatan nito.

24. Salinggayan / sAling ‘ gAyan / – communication

Ang communication ay halaw mula sa salitang “communico” na nangangahulugang “to share” o “to impart”. Ang ibig sabihin naman nito ay ang pagpapalitan ng iba’t ibang alamita.  Ang salinggayan ay nagmula sa mga pinagpisang salitang salin (to translate) at bigayan (exchange).

25. Salinhala / sAlin ‘ hAla / – prophet

Ang “prophet” ay isang taong nagsisiwalat sa kung ano ang mangyayari sa kinabukasan. Karaniwan, sila ang mga tagapagsalita ng Diyos. Mga tagapaghatid ng Kanyang utos. Ang salinhala ay halaw sa mga salitang Salita (Word) at Bathala (God)

26. Adalanhala / Adal ‘ an ‘ hAla / – Theology

Ang Theology ay mula sa mga salitang “Theo” o Diyos at sa “Logos” na nangangahulugang “pag-aaral ng -“. Samakatuwid, ang Theology ay ang pag-aaral ukol sa Diyos.

Ang Adalanhala ay nagmumula sa salitang Ilokanong Adal na nangangahulugang “aral”, sa gitlaping “an” para pansklaw at sa salitang “Bathala” na nangangahulugang “Diyos”

27.  Talataningngan / tala ‘ tAning ‘ ngan / – calendar

Ang talataningngan ay nagmula sa mga salita tala (to log, record), taning (date o petsa) at ngan (“kung saan matatagpuan”). Samakatuwid ang ibig sabihin ng talataningngan ay ang bagay kung saan mo matatagpuan ang mga tala ng mga taning.

-salinpusa4

Salin: mga salitang ginagamit sa pag-aaral ng panitikan

18. Layuhulugan /Layu ‘hulugan/ – Allegory

Hango sa mga salitang Tagalog na “layon” at “kahulugan.” Ang “Allegory” ay isang uri ng akda kung saan ginagamit ang tauhan o kaganapan upang magsilbing mikrokosmo(isasalin sa susunod) ng mga bagay na hindi sinasaklaw ng nasabing akda.

Dahil dito, masasabi natin na ang bawat “Allegory” ay naglalayong iparating ang tunay na kahulugan nito sa bawat mambabasa.

19. Pag-aabantingin / Pag ‘aaban `tingin/ – Prolepsis

Mula sa mga salitang Filipino na “abante” at “tingin.” Ginagamit ang “prolepsis” sa panitikan upang ipakita sa mambabasa ang mangyayari sa darating na panahon. Dinadala nito ang mambabasa sa kinabukasan mula sa kasalukuyang panahon ng akdang binabasa.

Ito ay ang kabaliktaran ng “analepsis” o pagbabalik-tanaw.

20. pag-aanidto / pag ‘aanid `to/ – Foreshadowing

Pag hinimay ang salitang “Foreshadowing,” lalabas ang mga panlaping “fore-“ at na katumbas ng “before”,  at ang salitang “shadow.” Kaya naman, naisip naming ku’nin ang salitang “kaidto” mula sa Bikol at ang salitang Tagalog na “anino” upang mabuo ang “pag-aanidto.” Kung ika’y nagtataka kung bakit may “pag-“, ito’y dahil ang panlaping “pag-“ ay maaaring tumumbas sa “-ing” sa salitang “foreshadowing.”

21. ibdas / ib `das/ – plot twist

Ang salitang “ibdas” ay tumutukoy sa pagkakaroon ng pagkakaiba sa hinihinalang mangyayari doon sa tunay na mangyayari sa akdang binabasa. Ito’y nagmula sa mga salitang Filipino na “iba” at “landas” sapagkat maaari din nating sabihin na ang “plot twist” ay ang pag-iiba ng hinihinalang landas ng  mga o isang tauhan.

22. Salunglawan /Salu’ng `lawan/ – litotes

Ang “litotes” ay isang uri ng paglalarawan kung saan ginagamit ang mga salitang salungat sa mga katangian ng isang bagay upang ilarawan ito. Halata naman na nagmula ang salitang ito sa “salungat” at “larawan.”

hal.

• Wala siyang kakulangan sa pag-iisip. ( imbis na sabihing matalino)
• Hindi siya karaniwang tao. (imbis na sabihing kamangha-mangha)

-salinpusa3.141592653589793

Mga Salin na naisip habang tumatawid sa Katipunan

11.  Dalan Salabutan / dalan salabutan /- street smarts

Unang-una, alam kong ang ”street smarts” ay isang parirala at hindi isang salita ngunit naisalin ko ito nagkaroon ng pagkakataon nakailangan ko ilawarawn ang kakulangan ng mga Atenista sa ”street smarts”.

Sa madaling salita, ang ”street smarts” ay ang kaalaman o kakayahan na napupulot o nakukuha ng isang tao dahil sa kanyang mga pinagdaanan. Ito ay ang pagamit ng ”common sense” (isa pang parirala na kailangan kong isalin) para manatiling ligtas (o mas madalas, hindi magmukhang bobo) sa totoong buhay.

Ang salitang ”dalan” at ”salabutan” ay parehong salitang Cebuano. Ang ”dalan” ay katumbas ng salitang tagalog na daan at ang ”salabutan” ay nangangahulugang katalinuhan.

12.  Adalantao / ‘adalan ‘TA o /- Anthropology

Ang anthropology ay nagmumula sa mga Griyegong salita na ”anthropologos” na ang literal na kahulugan ay ”speaking of man” at ang ”-logia” na ang ibig sabihin naman ay “study of”. Ang anthropology ay ang pag-aaral o pagsisiyasat tungkol sa likas na kasaysayan ng tao.

Katumbas ng ”-logia” ang ”adalan”. Ang ”adalan” ay ang pinagsamang Ilokanong salita para sa ”aral” na ”adal” at ang panlaping ”-an” isang panlapi para sumaklaw. Ang tao naman ay… tao.

13.  Adalankaraan / ‘adalan ‘kara ‘an /- Archeaology

Ang archeaology ay nagmumula sa mga Griyegong salita na ”arkhaios” na ang kahulugan ay ”ancient” at ang ”-logia” na ang ibig sabihin naman ay “study of”. Ang archeaology ay ang pag-aaral o pagsisiyasat tungkol sa mga sinaunang tao at ang kanilang kabuhayan.

Katumbas ng ”-logia” ang ”adalan”. Ang ”adalan” ay ang pinagsamang Ilokanong salita para sa ”aral” na ”adal” at ang panlaping ”-an” isang panlapi para sumaklaw. Ang ”karaan” ay isang salitang Cebuano na katumbas ay ang Ingles na salitang ”ancient”.

14.  Tagatalaysay / tagatalaysay /- historian

Meron nang salin sa salitang ”history” sa ating wika at ito ay ang salitang ”kasaysayan”. Ang isang ”historian” ay nilalang na nag-aaral, nagsisiyasat at nagsusulat tungkol sa kasaysayan at tinuturing isang dalubhasa dito.

Mula sa paglalarawan na iyon sa ”historian” aking naiisip na siya ay isang nagtatala at nagsasalaysay ng kasaysayan. Dito ko naisipan gamitin ang salitang ”tala” na ang ibig sabihin ay ”note” at ang pagsasaayos ng salitang ”Tagasalaysay” na nangangahulugang isang nagkukuwento.

15.  Talahulugan / talahulugan / -dictionary

Ang salin ng salitang ito sa tagalog ay ”diksiyonaryo”. Kadiri. May isa pang salin ito, ”talatinigan”. Ang salin naman nito ay nagawa upang maisalin ang ”diction” ng ”dictionary”. Bukod sa pagiging masyadong literal ang salin na ito, hindi nito nahuhuli ang pangunahing gamit ng librong ito, ang magbigay ng mga kahulugan at wastong paggamit ng mga salita.

Dito ko naisipan na palitan ang ”-tinigan” sa ”talatinigan” at gamitin ang ”-hulugan” mula sa ”kahulugan” upang makuha ang ”talahulugan”.

16.  Higantiki / higan `ti `ki’ /- dinosaur

Ang dinosaur ay nagmula sa dalawang pinagsamang Griyegong salita; ang ”deinos” na nangangahulugang ”terrible” at ang ”sauros” na nangangahulugang ”lizard”

Kung tanungin ang isang tao na ilarawan ang isang ”dinosaur”, hindi nila muna maiisip na sila’y mga ”karumaldumal na butiki” kundi maiisip nila na sila’y ”malalaking butiki”.

Imbis na ang salitang ”malaki” ang idikit sa butiki, mas minabuti kong ipagsama ito sa salitang ”higante” upang mas mahuli ang imahen ng mga hayop na ito sa guni-guni ng mga tao.

17.  Tagnibutan / tagnibutan/ world wide web

Sinusundan nito ang pag-iisip na ginamit upang mabuo ang salitang ”tagta” o ”blog”. Dito, ginamit muli ang salitang ”tagni” upang katumbas ng salitang ”web”. Ginamit ang ”-butan” mula sa Cebuanong salitang ”kalibutan” na nangangahulugang ”mundo o ang buong kalawakan”.

Pinagsama ang dalawang salita at dito nakuha ang salitang ”Tagnibutan”.

-salinpusa2

Salin: Pang-Simbahang Katolika

6. lantawan/ lanta’wan/ – monstrance

Ang monstrance o ostensorium ay ginagamit sa liturhiya ng Simbahan tuwing itatanghal ang Banal na Sakramento sa mga tao. Nanggaling ang salitang Ingles mula sa Latin na monstrare o ostendere, na ibig sabihin ay “ipakita”.

Dahil ang tawag sa pagtatanghal ng Katawan ni Kristo ay Exposition, mas tamang gamitin sa salin ang salitang “lantad” kaysa sa “tanghal” o “pakita”. Dahil rin ang madalas na hitsura ng monstrance ay parang araw (ang sisidlan ng Banal na Sakramento) na may sinag, ginamit na rin ang salitang “araw”.

Ipinagpisat ang mga salitang “araw” at “lantad” at dinagdagan ng hulaping “an” upang mabuo ang salitang “lantawan”.

7. sagrador/ sag ‘rador/ – sacristy

Mahihinuha sa salitang sacristy ang salitang sacred o sacra sa Latin na ibig sabihin ay banal. Upang mapanatili ang tunog nito na nagmula sa Latin (sacrastia o lugar-bihisan), ginamit ang salitang “sagrado”. Ipinagpisat ito sa salitang “tokador” na siyang lalagyanan ng mga damit at mga alahas sa mga bahay. Mabubuo ang salitang “sagrador”, na siyang silid-lalagyanan ng mga gamit at damit pang-Misa.

8. panapit/ panapit/ – cincture

Ang cincture ay panali sa sutana o alba ng mga naglilingkod sa Simbahan, na siyang kumakatawan sa kanilang kalinisan. Ito rin ay nagsisilbing sinturon ng mga tagapaglingkod upang sumikip sa baywang ang kanilang suot na sutana o alba.

Sinturon o panali lamang ang salin sa salitang ito sa Aklat ng Pagmimisa sa Roma (Roman Missal). Dahil nagsisilbi itong sinturon upang maging hapit ang kasuotan ng mga naglilingkod sa Simbahan, ginamit ang salitang “hapit” na linagyan ng “pang” sa umpisa. Upang mas dumulas sa dila ang salita, ito ay ginawang “panapit”.

9. salwanan/ salwa ‘nan/ – ciborium

Ang ciborium ay sisidlang pinaglalagyan ng mga nabasbasang ostiya upang maitago sa tabernakulo o maipamahagi sa mga nagsisimba.

May mga ilang salitang pinaniniwalaang pinanggalingan ng salita sa Inggles, ngunit ang gagamitin ay ang salitang Lating “cibus”  na ibig sabihin ay pagkain, dahil ito ang salita na pinakamalapit sa kasalukuyang gamit sa ciborium.

Ang salitang “salo”, na tumutukoy sa paggamit ng ciborium upang makinabang ang mga nagsisimba, at “katawan”, na tumutukoy sa Banal na Sakramento, ay ipinagpisat, at dinagdagan ng hulaping “an” upang mabuo ang salitang “salwanan”.

10. tasong/ ta ‘song/ – surplice

Ang surplice ay suot ng mga nagsisimbang ministro o pari sa ibabaw ng kanilang sutana at damit. Nanggaling ito sa Latin; “super” na ibig sabihin ay “taas” at “pellis” na ibig sabihin ay “balat ng hayop”, dahil unang ginamit ang surplice bilang pamalit sa alba (puting damit ng mga ministro’t pari) kapag nagsusuot ng makakapal na damit na gawa sa balat.

Ginamit ang salitang “patong” dahil ipinapampatong ang surplice sa sutana at damit ng minstro. Ginamit naman ang salitang “damit” upang itambal sa salitang “patong”. Isinama rin ang salitang “tabas” upang maisama pa ang isang sinaunang tawag sa surplice na “cotta”, dahil ang surplice ay pinutol na alba.

Ipinagpisat ang tatlo upang mabuo ang salitang “tasong”.

-salinpusa7